Jeżeli chcesz przeprowadzić tranzycję prawną i zmienić oznaczenie płci w dokumentach, pierwszym etapem jest postępowanie sądowe dotyczące aktu urodzenia. W internecie informacje na temat tej procedury można znaleźć również pod hasłami „zmiana płci” czy „sądowa zmiana płci”, jednak od marca 2025 r. postępowanie wygląda inaczej niż wcześniej.
Obecnie sprawę rozpoczyna się wnioskiem, a postępowanie prowadzone jest w trybie nieprocesowym. Nie trzeba już pozywać swoich rodziców. Zmiana procedury wynika z uchwały Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 r., sygn. III CZP 6/24.
Poniżej wyjaśniam, jak przygotować się do postępowania, jakie dokumenty zgromadzić i czego można spodziewać się w sądzie.
Od czego zacząć sądową zmianę płci?
Pierwszym krokiem jest przygotowanie wniosku o zmianę oznaczenia płci w akcie urodzenia wraz z dokumentami uzasadniającymi żądanie.
Po uchwale Sądu Najwyższego sprawa jest rozpoznawana w postępowaniu o sprostowanie płci w akcie urodzenia, przy zastosowaniu w drodze analogii art. 36 Prawa o aktach stanu cywilnego. Wniosek rozpoznaje sąd rejonowy.
Wniosek powinien zawierać nie tylko samo żądanie zmiany oznaczenia płci. Należy również przedstawić okoliczności uzasadniające wniosek oraz odpowiednio je udokumentować.
Czy trzeba pozywać rodziców?
W aktualnej procedurze rodzice nie są pozwanymi ani uczestnikami postępowania tylko z tego powodu, że są rodzicami wnioskodawcy.
Sąd Najwyższy przyjął, że zmiana oznaczenia płci może nastąpić wyłącznie na wniosek osoby, której dotyczy akt urodzenia. Rodzice ani dzieci wnioskodawcy nie są z tego powodu uczestnikami postępowania.
Jeżeli osoba składająca wniosek pozostaje w związku małżeńskim, uczestnikiem postępowania może być natomiast jej małżonek.
Czy we wniosku można od razu wystąpić o zmianę imienia i nazwiska?
We wniosku dotyczącym zmiany oznaczenia płci można zawrzeć również żądanie zmiany imienia na imię aktualnie używane, a w odpowiednim przypadku także żądanie zmiany nazwiska, tak aby jego forma odpowiadała używanym przez wnioskodawcę formom językowym.
Sąd może takie żądanie uwzględnić, ale nie ma gwarancji, że tak się stanie. Dokonanie zmiany imienia i nazwiska opiera się na praktyce sądów, a nie na podstawie przepisów. Może zdarzyć się, że sąd ograniczy swoje rozstrzygnięcie do samej zmiany oznaczenia płci.
Mimo to warto rozważyć objęcie jednym wnioskiem również zmiany imienia i jeżeli jest to potrzebne, nazwiska. Wszystkie te żądania można zgłosić w ramach jednego postępowania i jednej opłaty sądowej.
Jeżeli sąd je uwzględni, prawomocne postanowienie będzie obejmowało od razu szerszy zakres zmian. Jeżeli tego nie zrobi, zmianę imienia lub nazwiska można przeprowadzić później w odrębnym trybie przed Urzędem Stanu Cywilnego.
Jakie dokumenty przygotować do wniosku?
Przepisy nie zawierają zamkniętej listy dokumentów, które należy przedstawić w każdej sprawie. Odpowiednie przygotowanie materiału już na etapie składania wniosku może jednak mieć duże znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania.
Zupełny odpis aktu urodzenia
W prowadzonych przeze mnie sprawach do wniosku zawsze dołączam zupełny odpis aktu urodzenia.
Nie wynika to z przepisu, który wprost nakazywałby przedstawienie właśnie takiego odpisu w sprawie dotyczącej oznaczenia płci. Po zmianie procedury sądy wymagają jednak odpisu zupełnego.
Ma to praktyczne uzasadnienie. Zgodnie z art. 44 Prawa o aktach stanu cywilnego odpis zupełny stanowi dosłowne powtórzenie treści aktu oraz treści dołączonych do niego wzmianek dodatkowych. Dzięki temu sąd może zobaczyć pierwotną treść aktu urodzenia oraz zmiany, które zostały w nim później odnotowane.
Opinia psychologiczna i zaświadczenie od psychiatry lub seksuologa
Do wniosku standardowo dołączam również opinię psychologiczną oraz zaświadczenie od lekarza psychiatry lub seksuologa.
Takie przygotowanie dokumentacji opieram m.in. na zaleceniach Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego oraz dotychczasowym orzecznictwie dotyczącym tych spraw.
Istotne jest, aby w procesie diagnostycznym uczestniczyło dwóch specjalistów. Nie oznacza to jednak, że zawsze muszą powstać dwa odrębne, rozbudowane dokumenty.
Zdarza się przykładowo, że klient posiada opinię psychologiczno-seksuologiczną. Jeżeli została ona sporządzona przez jedną osobę, zazwyczaj rekomenduję dodatkowo uzyskanie zaświadczenia od lekarza psychiatry. Sama okoliczność, że jeden specjalista posiada więcej niż jedną specjalizację, nie oznacza bowiem, że diagnostyka została przeprowadzona z udziałem dwóch specjalistów.
Przedstawienie opinii wydanej wyłącznie przez jednego specjalistę zwiększa ryzyko powołania biegłego, co wpłynie nie tylko na czas postępowania, ale też i jego koszty.
HRT i pozostała dokumentacja
Jeżeli stosujesz hormonalną terapię zastępczą (HRT), warto przedstawić także dokument potwierdzający jej stosowanie. W prowadzonych przeze mnie sprawach dołączam w takiej sytuacji przede wszystkim zaświadczenie od lekarza prowadzącego, a jeżeli klient nim nie dysponuje – również inną dokumentację, np. recepty na hormony.
Jeżeli zostały przeprowadzone inne działania związane z tranzycją, można przedstawić także dokumenty ich dotyczące, np. dokumentację dotyczącą mastektomii czy epilacji laserowej.
Takie dokumenty mogą dodatkowo uzupełniać materiał przedstawiony sądowi. Warto pamiętać, że HRT, mastektomia ani inne zabiegi nie są jednak warunkiem sądowej zmiany oznaczenia płci. Jeżeli nie stosujesz hormonów albo nie chcesz przechodzić zabiegów, nie wyklucza to możliwości przeprowadzenia postępowania.
Czy sąd powoła biegłego?
Biegły nie jest obowiązkowy w każdej sprawie. O tym, czy konieczne będzie przeprowadzenie dodatkowej opinii, decyduje sąd po zapoznaniu się z dokumentacją.
Z mojej praktyki wynika jednak, że po zmianie procedury sądy częściej decydują się na przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.
Dlatego dużą wagę przykładam do materiału przedstawianego już razem z wnioskiem. Kompletna dokumentacja nie daje gwarancji, że sąd zrezygnuje z własnego biegłego, ale pozwala od początku przedstawić możliwie szeroki materiał dotyczący sytuacji wnioskodawcy.
Jeżeli sąd zdecyduje o powołaniu biegłego, postępowanie może potrwać dłużej. Może również pojawić się konieczność wpłacenia zaliczki na wynagrodzenie biegłego.
Czy trzeba stawić się na rozprawie?
Po zmianie procedury sprawy o zmianę oznaczenia płci nie przebiegają według jednego schematu.
W praktyce sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, może wyznaczyć rozprawę i przesłuchać wnioskodawcę albo przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe, w tym zasięgnąć opinii biegłego.
Dlatego przed rozpoczęciem sprawy nie można zagwarantować ani tego, że rozprawa się odbędzie, ani tego, że sąd zrezygnuje z biegłego.
Jeżeli sąd wyznaczy rozprawę, warto wcześniej się do niej przygotować. Pytania mogą dotyczyć m.in. okoliczności opisanych we wniosku i dokumentacji oraz aktualnej sytuacji życiowej wnioskodawcy.
Ile kosztuje sądowa zmiana płci?
Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł.
W toku sprawy mogą jednak pojawić się dodatkowe wydatki. Jeżeli sąd zdecyduje o przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego, może zobowiązać wnioskodawcę do wpłacenia zaliczki na jej koszt.
Do kosztów postępowania mogą dojść również wydatki związane z uzyskaniem potrzebnej dokumentacji oraz – w przypadku korzystania z pomocy pełnomocnika – wynagrodzenie adwokata.
Jeżeli we wniosku zawarte zostaną również żądania dotyczące imienia i nazwiska, nie oznacza to konieczności uiszczania osobnej opłaty za każde z tych żądań. Są one zgłaszane w ramach tego samego wniosku objętego jedną opłatą sądową.
Ile trwa sprawa o zmianę płci?
Nie ma ustawowego terminu, w którym sąd musi zakończyć postępowanie.
Czas trwania konkretnej sprawy zależy m.in. od obciążenia danego sądu, przedstawionej dokumentacji oraz tego, czy sąd zdecyduje się wyznaczyć rozprawę lub przeprowadzić dodatkowe dowody.
Ma to znaczenie m.in. dla kolejności podejmowania czynności i wyznaczania terminów. Nie oznacza jednak gwarancji zakończenia postępowania w określonej liczbie tygodni czy miesięcy.
Zobacz: Sprawa o sprostowanie oznaczenia płci jest sprawą pilną – co to oznacza?
Co dzieje się po zakończeniu sprawy?
Jeżeli sąd uwzględni wniosek, wydaje postanowienie dotyczące zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia.
Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego postanowienie wywołuje skutki od chwili jego uprawomocnienia się.
Prawomocne zakończenie postępowania sądowego otwiera drogę do kolejnego etapu, czyli uporządkowania danych i właściwej zmiany płci w dokumentach.
Zakres dalszych czynności zależy również od treści postanowienia. Jeżeli sąd uwzględnił już żądanie dotyczące zmiany imienia lub nazwiska, nie trzeba przeprowadzać tych zmian odrębnie. Jeżeli postanowienie dotyczy wyłącznie oznaczenia płci, pozostałe dane trzeba zmienić w odpowiednim trybie.
Jak zmienić dokumenty po prawomocnym postanowieniu?
Po zakończeniu sprawy odpowiednia zmiana musi zostać odzwierciedlona w akcie urodzenia. Następnie trzeba uporządkować pozostałe dane i dokumenty.
Dotyczy to w szczególności numeru PESEL, imienia – jeżeli nie zostało ono zmienione przez sąd – oraz dokumentów takich jak dowód osobisty czy paszport. W dalszej kolejności trzeba pamiętać także o danych funkcjonujących w innych instytucjach.
Nie wszystkie te czynności następują jednocześnie i automatycznie. Warto więc wcześniej zaplanować ten etap, szczególnie jeżeli aktualne dokumenty są potrzebne do pracy, nauki, podróży lub załatwiania innych spraw urzędowych.
Zobacz: Zmiana dokumentów po sprostowaniu oznaczenia płci – co zrobić krok po kroku?
Czy można przeprowadzić sprawę, mieszkając za granicą?
Tak. Sam fakt zamieszkania poza Polską nie wyklucza możliwości przeprowadzenia postępowania dotyczącego oznaczenia płci w polskim akcie urodzenia.
W takiej sytuacji szczególnie ważne jest prawidłowe ustalenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy i wcześniejsze przygotowanie dokumentacji. Trzeba również uwzględnić możliwość, że sąd będzie chciał przesłuchać wnioskodawcę.
Prowadzę również sprawy klientów mieszkających na stałe poza Polską. Znaczną część czynności związanych z przygotowaniem i prowadzeniem postępowania można wykonać bez konieczności wielokrotnych przyjazdów do kraju lub całkowicie zdalnie.
Chcesz rozpocząć procedurę zmiany oznaczenia płci?
Jeżeli dopiero przygotowujesz się do postępowania, podczas konsultacji możemy przede wszystkim sprawdzić, czy posiadana przez Ciebie dokumentacja jest wystarczająca i czego jeszcze potrzebujesz przed złożeniem wniosku.
Prowadzę postępowania dotyczące zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia przed sądami w całej Polsce. Reprezentuję również osoby mieszkające za granicą.
Możesz umówić konsultację online (KLIKNIJ) albo spotkanie w kancelarii we Wrocławiu (KLIKNIJ). Podczas konsultacji możemy omówić dokumentację, przygotowanie wniosku, możliwy przebieg postępowania oraz czynności, które trzeba będzie wykonać po jego prawomocnym zakończeniu.
